Një plak në një xhami rurale më tha dikur se gjyshi i tij kishte mësuar përmendësh vargje në arabisht pa kuptuar çdo fjalë që ai po thoshte. Kjo ndryshoi ditën kur një kopje e shtypur e Kuranit Shqip erdhi në duart e tij Kurani Shqip. Papritmas, tingujt u shndërruan në kuptim, dhe kuptimi bëri gjithë ndryshimin.
Një Pritje e Gjatë për një Gjë të Thjeshtë
Folësit shqip u detyruan të prisnin një kohë çuditërisht të gjatë për një përkthim të plotë të Kuranit në gjuhën e tyre. Sundimi osman e dekurajoi atë. Sundimi komunist e ndaloi fenë plotësisht. Dy qeveri shumë të ndryshme, por që prodhuan një rezultat të ngjashëm: heshtje.
Megjithatë, librat nuk zhduken në heshtje. Kopjet kaloheshin nga një dorë në tjetrën, fshiheshin në vende të vogla fshehjeje, mbështilleshin në gazetë, ose fshiheshin nën mallrat e përditshme në shportat e tregut. Besimi ka një mënyrë për t'i mbijetuar dekreteve, madje edhe rregullat më të ashpra të shkruara në gjuhë të dendur ligjore.
Përpjekjet e Para Serioze
Përpjekjet e para serioze për të përkthyer Kuranin në një shqipe të kuptueshme erdhën nga studiues që punonin jashtë vendit, shpesh në mërgim. Ata u përballën me gramatikën arabe që përkulet dhe shtrihet në mënyra që shqipja thjesht nuk e bën. Një fjalë e vetme arabe mund të mbajë shumë nuanca delikate kuptimi. Shqipja tenton të preferojë gjërat pak më drejtpërdrejt.
Disa përkthime të hershme tingëllonin të ngurta, pothuajse mekanike. Lexuesit e vunë re ndryshimin menjëherë. Botimet e mëvonshme adoptuan një stil më bisedor, duke zgjedhur fjalë më afër mënyrës se si njerëzit në të vërtetë bisedojnë në bisedat e përditshme, në vend të mënyrës se si një sekretar gjykate mund të shkruante një dëshmi. Ky ndryshim kishte më shumë rëndësi sesa pritej.
Pse vitet 1990 ndryshuan gjithçka
Kufijtë e Shqipërisë u hapën. Kështu u hapën edhe raftet e librave të saj. Shtypshkronjat që kishin qenë të heshtura për dekada papritmas patën punë të re për të bërë. Versione të shumta të Kurani Shqip u shfaqën brenda vetëm pak vitesh, secila me përkthyesin e vet, koleksionin e vet të shënimeve dhe personalitetin e vet në faqe.
Krahasimi i tyre krah për krah është një hobi i vogël i çuditshëm i imi. Një përkthyes zgjedh një fjalë poetike. Një tjetër zgjedh alternativën e drejtpërdrejtë. Asnjëra nuk është vërtet e pasaktë. Gjuha thjesht nuk është matematikë, pavarësisht se sa shumë do të dëshironin disa njerëz të ishte.
Një Tekst që Mbijetoi Heshtjen
Ajo që më bën më shumë përshtypje është si mbijetoi teksti fare. Dekada ateizmi të imponuar duhet të kishin fshirë shkrim-leximin fetar, ose të paktën t'i ishin afruar. Në vend të kësaj, gjyshet vazhdonin të recitonin sure në heshtje nga kujtesa, duke kaluar tingullin para kuptimit, që do të thotë para shkrimit, një brez pas tjetrit si tulla që askush nuk mendonte t'i ndërtonte me llaç.
Kurani Shqip tani qëndron në rafte krahas librave të zakonshëm shtëpiakë dhe shkollorë. Nuk ka asgjë dramatike në këtë në sipërfaqe. Vetëm një libër, duke bërë atë që bëjnë librat në heshtje, ditë pas dite. Por merrni një kopje nga dikush që e kujton kur të kesh një ishte e mjaftueshme për të të futur në telashe serioze, dhe objekti merr një rëndësi krejtësisht të ndryshme.
Puna e përkthimit nuk mbaron kurrë vërtet, nëse jemi të sinqertë. Botime të reja vazhdojnë të botohen, secili prej të cilëve përpiqet të lidhë hapësirën midis ritmit arab dhe veshit shqiptar vetëm pak më tej se botimi para tij.